Polnische Version Towarzystwo Helmutha Plessnera jest międzynarodową organizacją naukową, zajmującą się dorobkiem intelektualnym oraz życiem niemieckiego filozofa, antropologa i socjologa Helmutha Plessnera (1892-1995). Ponadto stanowi ono forum dyskusyjne dla całości spraw antropologii filozoficznej.

Na temat Towarzystwa Helmutha Plessnera

Towarzystwo imienia Helmutha Plessnera uważa siebie za forum dyskusyjne dla wielostronnie wśród młodszego pokolenia rozbudzonych zainteresowań myślą, dziełem i życiem Plessnera oraz całością problematyki antropologii filozoficznej. Pragnie ono uprzytamniać i przybliżać myślenie Plerssnera badaniom interdyscyplinarnym oraz życiu publicznemu. Wspiera intelektualnie, organizacyjnie i w pewnej mierze również materialnie dyskusje związane z dziełem Plessnera. Ponadto jest pierwszym towarzystwem naukowym, które wspomaga systematyczny rozwój antropologii filozoficznej w perspektywie wysoce złożonych powiązań interdyscyplinarnych między między antropologią biologiczną, kulturową i społeczną, jakie w warunkach swojego czasu ustanowił Plessner.

Towarzystwo Helmutha Plessnera promuje badania poświęcone dziełu tego myśliciela i stwarza możliwości kontaktów między swoimi członkami. Redaguje stronę internetową i corocznie wydaje informator. Priorytety Towarzystwa skupiają się na trzech rodzajach działalności.

Publikacja dzieł Plessnera. Dziesięciotomowa edycja Dzieł w wydawnictwie Suhrkamp, która wywołała pierwszą debatę wokół Plessnera, w kwietniu 2003 r. ukaże się w postaci pocket-book (stw 1624-1633). Dodatkowo w tomie uzupełniającym wydano (w Wilhelm Finck Verlag) teksty trudno dostępne i nieuwzględnione w wydaniu zbiorowym.

Przekłady. Towarzystwo we współpracy ze swoimi zagranicznymi członkami stara się o udostępnienie w przekładzie dzieła Plessnera, przede wszystkim “Die Stufen des Organischen und der Mensch" (Warstwy świata organicznego a człowiek), również rozpraw z zakresu teorii społecznej. Planuje się wydanie Dzieł w języku chińskim.

Kongresy. Towarzystwo organizuje sympozja i konferencje, pragnąc umożliwić spotkania uczonych, dotychczas pracujących przeważnie we wzajemnej izolacji. Pierwszy międzynarodowy kongres miał miejsce we Fryburgu Bryzgowijskim w listopadzie 2000 roku, drugi odbędzie się w Krakowie.

Towarzystwo im. Helmutha Plessnera powiązane jest z Archiwum Helmutha Plessnera oraz Fundacją jego imienia. Archiwum przy Rijksuniversiteit w Groningen przechowuje spuściznę naukową, która dostępna jest tymczasem jedynie częśćiowo. Fundusz imienia Helmutha Plessnera po otrzymaniu pierwszego hojnego daru jest fundacją otwartą na dalsze donacje, od których procenty bankowe służą wspieraniu badań naukowych nad spuścizną.

Towarzystwo Helmutha Plessnera jest niezależną instytucją służącą dobru wspólnemu. Jest otwarte dla nowych członków. Strona internetowa Website www.helmuth-plessner.de służy dalszymi informacjami na temat Plessnera (bibliografie) oraz Towarzystwa jego imienia.

HPG
Helmuth Plessner Gesellschaft e.V.

Przewodniczacy

PD Dr. Joachim Fischer
Inst. f. Soziologie
TU Dresden
PF 601553
D-01062 Dresden

Fon: (49/0)351-46337404
Fax: (49/0)351-46337113
< e-mail

 Wiceprzewodniczacy

Ass.-Prof. Dr. Marco Russo
Universita d. Studi di Salerno
Dipartimento di Filosofia
Via Ponte Don Melillo
I-84084 Fisciano (SA)


e-mail

 Sekretarz Generalny

Dr. Olivia Mitscherlich-Schönherr
Inst. f. Philosophie
Universität Potsdam
Am Neuen Palais 10
D-14469 Potsdam

Fon: (49/0)0331-9771883 br> e-mail

 Schatzmeister

Henrike Lerch

Universität Koblenz-Landau - Campus Landau
Inst. für Erziehungswiss./Philosophie
Bürgerstr. 23
76829 Landau (GER)

e-mail


Rada naukowa
Prof. Dr. Jos de Mul (Rotterdam)
Dr. habil. Heike Delitz (Bamberg)
Katharina Günther (Hannover-Isernhagen)
PD Dr. Gregor Fitzi (Oldenburg)
PD Dr. Mikhail Khorkov (Moskau)
Prof. Dr. Zdislaw Krasnodebski (Bremen/Warschau)
Prof. Dr. Hans-Peter Krüger (Potsdam)
Prof. Dr. Gesa Lindemann (Oldenburg)
Prof. Dr. Karl-Siegbert Rehberg (Dresden)
Dr. Matthias Schlossberger (Potsdam)
Prof. Dr. Volker Schürmann (Köln)
Prof. Dr. Walter Seitter (Wien)

Składka członkowska roczna 52,-/ z ulgą 25,- Zarząd rozpatruje wnioski o zniżkę.

O myśli Helmutha Plessnera

Określenie życia jako “efektu granicy” jest kategorialnie szczęśliwym chwytem Plessnera W swojej biofilozofii z 1928 roku ukazuje on, w jaki sposób komórka dzięki membranie staje się w środowisku nieożywionym czymś żywym. Dopiero skupienie rzeczy ożywionej na jej zamknięciu, “granica”, otwiera ją w charakterystyczny sposób jednocześnie ku wnętrzu i na zewnątrz, sprawia, że świat otaczający pojawia się w niej, ona zaś pojawia się w świecie otaczającym. Wychodząc od tej filozofii organiczności, poprzez roślinę i zwierzę jako warstwy świata organicznego w swoim uzasadnieniu antropologii filozoficznej Plessner określa człowieka jako istotę żywą, osadzoną w granicach cielesności oraz odpowiadającego jej świata otaczającego, jako istotę “pozycyjną”, a zarazem wychodzącą poza siebie i otwartą na świat - “ekscentryczną”, która z “ekspresyjności” swojego położenia musi “sztucznie” wyznaczać granice i “ucieleśniać” je. Tezę tę sprawdza Plessner na przykładach społeczeństwa, historii i polityki, języka, sztuki i muzyki oraz cielesnej ekspresyjności człowieka.

Punkt widzenia jego filozofii społecznej śledzi sposób, w jaki ludzie radzą sobie ze swoim krytycznym położeniem: obnażeni we własnym wnętrzu, wydani nawzajem na przenikliwe spojrzenia innych, obustronnie przyznają sobie prawo do “masek” oraz oznakowują w założonej w ten sposób publicznej sferze taktu i taktyki granice wspólnoty (Grenzen der Gemeinschaft, 1924). W swojej antropologii politycznej (Władza a natura ludzka, 1931) opisuje Plessner, jak całe grupy ludzkie jako kultury działają zgodnie z zasadą “sztucznego zawężania horyzontów”: w twórczej potrzebie relacji nieokreśloności wobec samych siebie, nawzajem wobec siebie oraz wobec świata podejmują ryzyko ustanawiania sfery bliskości i uznają między sobą obowiązek “polityczności” po to, aby utrzymać tę konstrukcję jako pozycję przeciwko/wobec sfer obcości. Spotykając się z własną zmiennością i inaczej zbudowanymi horyzontami, uwadze grup ludzkich nie umyka, że ich każdorazowe kultury “w sposób zapośredniczony” faktycznie doprowadzają do wyrazu bezpośrednią istotę człowieka, zarazem jednak na gruncie sztucznego zapośredniczenia z konieczności ją przesłaniają. Zrozumienie strukturalnego samoukrywania się człowieka ("homo absconditus") jest zarazem wejrzeniem w jego otwartość i tym samym scieżką prowadzącą do uznania innych ludzkich sposobów kształtowania horyzontu bez możliwości opuszczenia własnego.

Plessner bada problematykę granicznego położenia człowieka między konstrukcją a ekspresją nie tylko w świecie społecznym, lecz również przedmiotowym. Jego Ä sthesiologie des Geistes (Estezjologia ducha) z 1923 roku i Anthropologie der Sinne (Antropologia zmysłów) z roku 1970 ukazują wstępne efekty oddziaływania zmysłów w ich różnorodności na pozycjonalnie ekscentryczną istotę żywą, nastawiając ją poprzez zmysł odczuwania cielesności na kontakt z samą sobą, poprzez zmysł wzroku strukturalnie na obiektywny dystans wobec tego, co dane naturalnie i poprzez zmysł słuchu strukturalnie na współdrgający rezonans.

Ekscentrycznie umiejscowiony między duchem a ciałem, człowiek zdolny jest do rozumowego abstrahowania od zmysłowości, nie potrafiąc z niej wyjść. Z drugiej strony przymusza on rozmaite zmysły do większej produktywności (w matematycznej geometrii, sztukach plastycznych, muzyce) i w ten sposób zapędza się w skrajności zdystansowania i rezonansu. Z uwagi na te skrajności człowiekowi pozostaje zadana mu, sztuczna “jedność zmysłów”, przy czym język ustanawia tu niepewne zapośredniczenie między dystansującym przedstawieniem a ekspresją.

I na koniec ekscentryczna pozycjonalność prowadzi do antropologii wymiaru podmiotowego. Pod postaciami zagadkowo niemych ekspresji wybuchającego wesołego śmiechu albo szlochającego płaczu identyfikuje Plessner (Lachen und Weinen, 1941) sposoby zachowania właściwe tylko jednemu podmiotowi życia, który sam w kruchym samoodniesieniu do własnego ciała znaleźć musi sensowny sposób opanowywania wszystkich możliwych sytuacji życiowych. W kryzysach duchowych, w “położeniach granicznych” na które nie ma sensownej odpowiedzi, usamodzielnione ciało, zastępując ducha, przejmuje funkcję uporania się z istnieniem. Śmiech i płacz są conajmniej równie pouczające w sprawie ludzkiej konstytucji, co zdolność mówienia i być może wynika z nich mocniejszy zarzut wobec kartezjańskiego dualizmu, gdyż zaświadczają one o jedności człowieka, wprawdzie załamanej, zapośredniczonej, ale nie rozpadającej się na ciało i ducha. Tak również jest z “uśmiechem”, który już nie tak drastycznie wyraża w ekspresji dystans wobec ekspresji. .

Antropologiczne, socjologiczne i estezjologiczne studia Plessnera są również pracami nad mitem “ducha niemieckiego”, któremu poświęcona jest książka Die verspä tete Nation (1935-1959)-Naród spóźniony. Jako socjolog kultury Plessner opisuje historycznie kontyngentną, ale bogatą w następstwa specyficzną strukturę “ducha mieszczańskiego” jako “świecką pobożność”, która w swojej protestanckiej preferencji dla tego, co wewnętrzne w przeciwieństwie do zewnętrzności polityki, budzi w zeświecczonej postaci najwyższe oczekiwania co do instancji filozofiii, że mianowicie znosząc sprzeczności w medium ducha zadośćuczyni ona temu, co w człowieku najlepsze. Nie osiagając właściwej miary wobec spraw publicznych, ten mieszczański duch idealizmu nie zdoła w chwili nagłej przemiany praktycznej uchylić się od nacisku rozwiązań ostatecznych.

Również dlatego filozoficzna praca Plessnera od czasów pierwszej dyskusji z krytyczną filozofią Kanta (Krisis der transzendentalen Wahrheit im Anfang, 1918) służy “pojęciu filozofii”, w którym ostateczne kryterium upewnienia się tkwi nie w czystym rozumie zdobywającym wiedzę pewną, nie w prymacie czynu, lecz w “filozoficznej władzy sądzenia” (1920), która jako akt oscylujący na “granicy” między wewnątrz a zewnątrz odpowiada niepewnej “godności ludzkiej” i jako instancja kształcąca ćwiczy w urzeczywistnianiu ské psis.

O biografii Helmutha Plessnera.

Helmuth Plessner był dzieckiem cesarskiej Rzeszy. Urodzony w roku 1892 jako syn lekarza w Wiesbaden, studiował od roku 1911 równolegle zoologię i filozofię w Heidelbergu, Berlinie i Getyndze. Poświęcając się w ciągu dnia “fizjologii rozgwiazd”, nocami badaniom nad metafizyką “idei naukowej”, pracował w pozycji szpagatu nad swoim filozoficznym debiutem. Filozof i biolog Hans Driesch, neokantyści Windelband, Lask i Max Weber, jak też fenomenolog Edmund Husserl to symboliczne postaci odwoławcze w procesie jego uczenia się. Polityczne doświadczenia z rewolucją w powojennej Bawarii i dyskusja ze sztuką nowoczesną (Kandinsky) wzbogaciły jego biografię.

Po habilitacji w roku 1920 kontynuował karierę docenta prywatnego filozofii w nowo założonym uniwersytecie kolońskim. Niezależnie od swoich rozpraw wystąpił z budzącym sensację czasopismem poświęconym współpracy filozofii z naukami szczegółowymi (Philosophischer Anzeiger 1925-1930) i dzięki jego kontaktom znalazł się w epicentrum ówczesnej niemieckiej filozofii. Na twórczym poligonie wraz z Maxem Schelerem, Nicolai Hartmannem, Martinem Heideggerem i hermeneutą Georgiem Mischem, udało się Plessnerowi samodzielnie i oryginalnie przebić w kierunku antropologii filozoficznej, przy czym nie obyło się bez osobistych ran i rozczarowań. Ostatnie lata Republiki zastały Plessnera zajętego kontaktami m.inn. z Bauhausem, z socjologią wiedzy Karla Mannheima i teorią polityki Carla Schmitta.

Odsunięty z urzędu w roku 1933 ze względu na żydowskie pochodzenie swego ochrzczonego ojca, na okrężnej drodze przez Turcję i z pomocą zaprzyjaźnionego psychologa zwierząt F.J.J. Buytendijka, Plessner znalazł azyl w Niderlandach. W trudnym położeniu od 1936 roku nauczał w Groningen jako socjolog, od roku 1940 jeszcze raz zagrożony egzystencjalnie przez niemiecką okupację W kryjówce zorganizowanej przez holenderskich przyjaciół i uczniów doczekał w 1946 roku ordynariatu w zakresie filozofii w Groningen. Niebezpośredni, zapośredniczony przez Buytendijka wpływ wywarła antropologia Plessnera na francuską antropologię M.Merleau-Ponty’ego.

W roku 1952, po 17 latach, wraca jako sześćdziesięciolatek do Niemiec aby objąć nowo utworzoną katedrę socjologii w Getyndze. W tym samym roku poślubił swoją żonę Monikę.

Plessner, wnosząc do ciągle jeszcze izolowanych Niemiec nieco światowego otwarcia, angażował się wszechstronnie. Oddawał się wznoszeniu instytutu socjologicznego w getyndze, jednocześnie wykładał filozofię, na prośbę Horkheimera i Adorno udzielał się przez pewien czas jako główny współpracownik w Instytucie Badań Społecznych (Institut fü r Sozialforschung) we Frankfurcie, w Getyndze zaś obok zainspirowania socjologii sportu, zapoczątkował rozległe badania empiryczne na temat szkolnictwa wyzszego, socjologii środowiskowej oraz socjologii kształcenia. Urząd prezydenta towarzystw socjologicznego oraz filozoficznego wymógł nas nim, aby między powracającymi emigrantami a pozostałymi w kraju, między merytorycznie różniącymi się obozami, nawiązywać kontakty, ale i zachowywać nieuniknione rozgraniczenia.

Jako inspirator nowoczesnej socjologii, pośrednik między antropologią filozoficzną a biologią reprezentowaną przez Adolfa Portmana, scierając się ciągle ze swoim antypodą Arnoldem Gehlenem, przyciągnął do antropologii filozoficznej młodsze pokolenie, Jü rgena Habermasa i Odo Marquarda, występująć w ideowych sporach politycznych przeciw egzystencjalizmowi i teorii krytycznej, - był Plessner również poza kręgiem swoich uczniów postacią prominentną w umacniającym się otwieraniu Republiki. Po przejściu w stan spoczynku jako pierwszy objął profesurę imienia Theodora Heussa w New School of Social Research w Nowym Jorku, ufundowaną dla upamiętnienia zasług tej uczelni wobec emigrantów z uczelni niemieckojęzycznych. W ten sposób zawiązały się owocne na przyszłość kontakty z socjologią fenomenologiczną i interpretującą uczniów A. Schü tza (P.L. Berger, Th. Luckmann). W połowie lat 60-tych dla przebywajacego na szwajcarskiej wilegiaturze Plessnera niespodzianką było zaproszenie na wykłady do Zü richu, gdzie z zadziwiającą młode pokolenie otwartością na nowe, jednak zachowując ciągłość ze swoimi ideami z lat 20-tych, jeszcze przez wiele lat nauczał filozofii.

Aktywny publicystycznie do roku 1975, mimo podeszłego wieku przekonywał współczesnych swoją żywą ciekawością świata oraz osobistym i intelektualnym wdziękiem. Naznaczony długą chorobą, Plessner doczekał jeszcze na końcu wydania swoich Dzieł Zebranych przed śmiercią w Getyndze w roku 1985.

HPG

Helmuth Plessner Gesellschaft e.V.


Redakcja tekstu i opracowanie graficzne:
Joachim Fischer, Kristina Hermann, Cornelia Schupp

 

Translation by Prof. Dr. Elzbieta Paczkowska-Lagowska


- [design] stefan meißner -